Als ik bij lezingen met oudere mensen in gesprek ga over het ufo-fenomeen, is het meestal een kwestie van afwachten wanneer ze beginnen over Waren de goden kosmonauten? van de Zwitserse schrijver Erich von Däniken. Talloze mensen die in de jaren 60 zijn opgegroeid, hebben als kind dit boek verorberd en soms letterlijk kapotgelezen. Het boek dat wereldwijd een bestseller werd, verscheen oorspronkelijk in 1968 in het Duits. Het is een van de weinige boeken die tot op de dag van vandaag nog altijd in talloze talen in druk zijn. Alleen bepaalde klassieke literaire, filosofische en theologische werken komen hierbij in de buurt.
Von Däniken is dus overleden. Zondag 11 januari konden we het lezen op verschillende nieuwswebsites die erover berichtten. Von Däniken is 90 jaar oud geworden, maar ondanks die hoge leeftijd was hij de laatste jaren nog altijd actief. Ik volgde hem op X (voorheen Twitter), waar hij zijn ronduit racistische en xenofobe ideeën zonder enige terughoudendheid ventileerde. Ach ja, als je zo rijk bent als Von Däniken – de man was multimiljonair alleen op grond van zijn boeken en lezingen – dan verlies je misschien je realiteitszin.
Nihilistische tendens
Het was een man die in mijn ogen het spoor duidelijk bijster was. En ja, ik beschouw hem ook als een pseudowetenschapper. Hij heeft in interviews en in persoonlijke gesprekken toegegeven dat hij zich in zijn boeken soms literaire vrijheden veroorloofde en dat hij het met de waarheid niet altijd zo nauw nam. De details mochten dan niet altijd feitelijk kloppen, het ging hem om de centrale stelling: dat onze aarde in het verleden bezocht was door buitenaardse wezens, die wellicht de mens een handje (klauwtje? tentakeltje?) hebben geholpen, maar die vanwege hun geavanceerde technologie ook per abuis door diezelfde mensen als goden vereerd werden. Want ja, Arthur C. Clarke zei het (ik geloof ook in de jaren 60) al: iedere geavanceerde vorm van technologie zal door minder geavanceerde beschavingen als magie gezien worden (ik parafraseer hier). En Von Däniken was ervan overtuigd dat de mens primitief was, achterlijk zelfs. Er zit een sterke nihilistische tendens in zijn denken.
Onze voornaamste nieuwswebsite, die van de NOS, beschreef het zo: “Vanaf de jaren zestig verspreidde hij de uit de lucht gegrepen theorie dat in de oertijd buitenaardse wezens de aarde hadden bezocht en het menselijke ras evolutionair een eindje op weg hadden geholpen.” Maar was het idee echt uit de lucht gegrepen?
Het was de wetenschapper en wetenschapspopularisator Carl Sagan die in de jaren 60 een wetenschappelijk boek schreef waarin hij stelde dat het vrijwel zeker was dat de kosmos beschavingen herbergde die ouder waren dan de Aarde en de mensheid. Het was mogelijk, stelde hij, dat die beschavingen de Aarde hadden bezocht. Volgens Sagan moesten we dan ook niet alleen naar het heelal luisteren (SETI) om naar sporen van buitenaards leven te zoeken, maar was het ook mogelijk om in ons eigen verleden te gaan graven. We moesten ook zoeken naar artefacten die dergelijke buitenaardse beschavingen misschien hadden achtergelaten. Wat Von Däniken deed, was dit idee van Sagan verder uitwerken. Het is bovendien een idee dat momenteel weer door meer wetenschappers als serieuze mogelijkheid wordt overwogen in de vorm van de Silurische hypothese (Google maar even). Zo uit de lucht gegrepen is het dus niet.
Niet bescheiden
De NOS vliegt in haar necrologie van Von Däniken journalistiek enorm uit de bocht. Ik hoop voor de NOS dat het artikel door een stagiair is geschreven, want het is loutere riooljournalistiek. Zo schrijft de website: “De Zwitser had gewerkt als kok, kelner en hotelier en had totaal geen opleiding in de archeologie toen hij voor het eerst zijn wilde beweringen optikte in het boek Waren de goden kosmonauten?” Tsja, de genetische drogreden. De Nederlandse wetenschapsjournalist Govert Schilling, die vaak als expert in het NOS Journaal over ontwikkelingen in de astronomie mag opdraven, heeft alleen de HTS werktuigbouwkunde in Utrecht gedaan en heeft geen universitaire opleiding natuur- of sterrenkunde gevolgd, noch enige opleiding in de journalistiek. (Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Govert_Schilling.) Misschien moet de NOS dan ook eens kijken of ze hem nog als expert willen?
Verder schrijft de NOS: “’Ik ontdekte dat alle culturen soortgelijke verhalen hebben: machines die met veel vuur uit de hemel komen, goden die rondvliegen’, zei hij eens in een interview met de Volkskrant. Von Däniken zag zichzelf als het genie dat voor het eerst al die wereldwijde aanwijzingen met elkaar verbond.”
Ja, Von Däniken zag zichzelf als een genie, hij was zeker niet bescheiden. En hij was een pseudowetenschapper, dat oordeel onderschrijf ik. Maar Von Däniken legde wel de vinger op een zere plek. Hij wees op het feit dat er talloze fascinerende en mysterieuze zaken zijn in het verleden die veel wetenschappers decennialang hadden genegeerd of onder het tapijt hadden geveegd. Dat werkte inspirerend. Er zijn onderzoekers geweest die erop gewezen hebben dat Von Dänikens boeken ervoor gezorgd hebben dat de archeologie booming werd. Talloze jongeren gingen archeologie studeren, omdat ze Von Dänikens mysterieuze ideeën verder wilden uitdiepen. Dat ze uiteindelijk hetzelfde pad zouden bewandelen als de jonge-aardecreationist die biologie gaat studeren, mag de pret niet drukken.
De NOS gaat verder: “Verder ‘bewijs’ haalde Von Däniken uit de imposante bouwwerken die de aardbewoners uit het stenen tijdperk hadden nagelaten. De piramides, Stonehenge, de standbeelden van Paaseiland: hoe was dit allemaal gebouwd zonder moderne technieken? Daar moest toch wel een buitenaardse hand aan te pas zijn gekomen?”
Ja, Von Däniken argumenteerde inderdaad dat vroegere mensen primitief en achterlijk waren, en dat die verlichte buitenaardsen de mensen een handje moesten helpen. Je kunt hier wat van vinden. Verschillende onderzoekers geven aan dat reeds zijn vroege boeken racistische elementen bevatten. Tegelijkertijd laat de NOS onvermeld dat voor archeologen de bouwwerken die Von Däniken als buitenaardse artefacten aanwees, nog altijd mysteries zijn waar we heel veel zaken nog niet van weten. Sterker nog, een bouwkundig ingenieur (nee, niet Govert Schilling) vertelde me ooit dat we vandaag de grote middeleeuwse kathedralen niet eens meer zouden kunnen bouwen, omdat we de kennis en kunde van toen zijn kwijtgeraakt.
Is dat dan bewijs dat buitenaardsen ons een handje hebben geholpen? Uiteraard niet, dat is een argument ad ignorantiam. Maar de NOS-website maakt het wel heel bont, want die weet het zelfs beter dan de experts: “Experts spraken van pseudowetenschappelijke kolder, waarbij Von Däniken door tunnelvisie overal bewijzen voor zijn eigen gelijk zag. Zo wisten experts over Zuid-Amerikaanse kunst te vertellen dat een Maya-sarcofaag helemaal geen ruimtecapsule vertoont, maar de bek van een slangengod. Wie even verder kijkt, ziet ook dat er best manieren zijn om een piramide te bouwen zonder hijskraan.”
Een link naar een mogelijke (!) verklaring, is nog geen argumentatie. (Hint: er is geen wetenschappelijke consensus over de interpretatie van de afbeelding op de Maya-sarcofaag. Het artikel geeft een mogelijke verklaring, zoals we dagelijks over mogelijke verklaringen op de NOS-website kunnen lezen – terwijl we over de weerleggingen ervan nooit meer iets vernemen.)
“Halfbakken hypothesen en krankzinnige speculaties”
De NOS-stagiair (hoop ik) heeft louter onderbuikgevoel in pixels omgezet. De NOS concludeert dat Von Dänikens ideeën niets anders zijn dan “halfbakken hypothesen en krankzinnige speculaties”. Dit oordeel is afkomstig van dezelfde organisatie die weigert om de ideeën van de PVV fascistisch te noemen of de vernietiging van Gaza door Israël een genocide – ondanks dat experts beide zaken al als feit hebben beoordeeld.
Het is mijn bedoeling niet om Von Däniken te verdedigen. Mij gaat het er ook niet zozeer om dat de NOS de illustere Zwitser tot pseudowetenschapper bestempelt, want dat was hij wel degelijk. Wat mij aan de berichtgeving stoort, is dat de NOS hier op de stoel van experts gaat zitten en een oordeel velt dat niet aan de NOS is om te vellen. Zoals de NOS meent dat het niet aan haar is om de PVV fascistisch te noemen, de VVD xenofoob en Israëls legeractie genocide, zo was het ook niet aan de NOS om het oordeel te vellen over Von Däniken zoals dat op het moment van schrijven (11-01-2026, 16.30 uur) op de website van de NOS te vinden is. Het was daarbij natuurlijk prima geweest als de NOS bij een feitelijke beschrijving had geconcludeerd dat er nogal wat controverse is rondom de ideeën van Von Däniken.
Ik ben het dan ook volledig eens met de woorden van het I.M. dat UFO Meldpunt Nederland op Facebook schreef:
Juist daarom stoort de toon van het NOS-artikel over zijn overlijden ons zo. Niet kritisch, maar denigrerend. Niet onderzoekend, maar reducerend. Alsof je een cultureel en historisch fenomeen kunt afdoen met één label: “pseudowetenschapper die overal aliens zag.” Dat is geen journalistiek — dat is framing.
Ikzelf heb Von Däniken altijd een blaaskaak gevonden die op een bepaalde manier fundamentalist was, zij het geen christelijke. Kritiek op zijn boeken droop van hem af als regenwater van een regenjas. Hij vond dat de verkoopcijfers zijn gelijk rechtvaardigden. Onzin natuurlijk. Op Waren de goden kosmonauten? na, heb ik de boeken van Von Däniken links laten liggen. Maar wat me verwonderde, was dat de vele oudere mensen die ik heb gesproken en die vrijwel zonder uitzondering door de boeken van Von Däniken werden geïnspireerd, ook toegaven dat ze zijn boeken met een korrel zout namen. Mensen laten zich echt niet in de luren leggen. Toch bleven ze zijn boeken lezen.
Grote vragen
Deze mensen werden door Von Dänikens boeken geconfronteerd met het mysterie van het verleden, het mysterie van de oorsprong van de mensheid zelf, met het mysterie van de mysterieuze bouwsels waarvan niemand met zekerheid schijnt te weten hoe ze gebouwd zijn. Het zijn die mysteries die Von Däniken zeer pakkend onder woorden wist te brengen.
Daarbij weet hij twee mysteries aan elkaar te koppelen: de vraag naar de herkomst van onze beschaving en de vraag of er elders leven in het heelal is. Deze vragen behoren tot de grote vragen van de mensheid. Je kunt van Von Däniken zeggen wat je wilt, maar hij wist mensen te fascineren en te inspireren om zich verder in deze grote vragen te verdiepen.
We leven in een door wetenschappelijke rationaliteit onttoverde wereld, die door velen als kil en koud wordt ervaren. Von Däniken stelde kritische vragen aan dat proces van onttovering. En hoe je het ook wendt of keert, het zijn alleen de fundamentalistische wetenschappers en de zelfverklaarde ‘skeptici’ die vandaag de dag zeggen dat Von Dänikens theorieën volledig weerlegd zijn. Het verleden herbergt nog talloze mysteries, waarvan het maar de vraag is of we die ooit zullen doorgronden. Waarom zou je dat mysterie niet gewoon mogen koesteren?
Von Däniken kwam met zijn slordige, pseudowetenschappelijke werkwijze tot antwoorden die met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid niet kloppen. Toch is het ook een feit dat maar weinig archeologen blijkbaar zo weten te inspireren als deze pseudowetenschapper.